پدرش از اشراف و مادرش شاهزاده بود و همين ويژگي طبقۀ او را از نويسندگان روسي هم نسلش جدا مي‌كرد. به علاوه او از معدود نویسندگان روس است که گزارش جامعی از طبقۀ اشراف روسیه در رمان‌هایش ارائه داده است. تولستوی كودكي‌اش را در كنار سه برادر و يك خواهرش در مسكو گذراند. در دو سالگي مادر و در نُه سالگي پدرش را از دست داد و از آن پس عمه‌اش او را بزرگ كرد. وي بعد‌ها در دانشگاه قازان حقوق خواند اما وقتي فكر كرد تحصيلاتش بيهوده است آن را نيمه‌كاره رها كرد. در جواني آدمي عياش و خوشگذران بود. مدتی بعد داوطلبانه به ارتش پيوست  و به عنوان افسر در ارتش خدمت كرد. تولستوی اولين اثرش را در سال 1851 نوشت و هنگامي كه اولين رمانش ـ كودكي ـ در سال بعد چاپ شد شهرتي به هم زد و جايگاهش در ادبيات روسيه تثبيت شد. در سال 1855 به پترزبورگ و از آنجا به املاکش برگشت و از ارتش کناره‌گیری کرد. سي و چهار ساله بود كه با دختر بيست سالۀ یک پزشك ازدواج كرد.

او چندی بعد  با بسياري از مکاتب فلسفی آشنا شد و دوران دوم زندگی‌اش را در تب و تاب‌هاي روحي و اخلاقي پشت سر گذاشت. در سومین دورۀ زندگی‌اش که از سال 1889 شروع شد چنان اخلاقگرا و مذهبی شد كه خود براي فرزندان روستاييان در املاكش مدرسه‌اي راه انداخت و به اصلاحاتی به نفع دهقانان در املاکش پرداخت. در اواخر عمر نیز به دنبال لغو مالکیت بود و مي‌خواست همۀ زندگي و آثارش را به مردم ببخشد و به خاطر این عقیده نیز دائماً با خانواده و همسرش کشمکش داشت.

تولستوی با اينكه به دليل ديدگاه اخلاقي‌اش يكي از متفكران قرن نوزدهم بود اما اینک بيشتر به عنوان یکی از پیشوایان رمان‎نويس واقع‎گرا معروف است. دو رمان  آناكارنينا و جنگ و صلح  و اثر کوتاه  مرگ ایوان ایلیچ او هنوز دستمايه تحقيق براي پژوهشگران معاصر است و تازگی و طراوت خود را برای خوانندگان سراسر جهان حفظ کرده است. منتقدان جنگ و صلح را به عنوان حماسه‌ای بزرگ بسیار ستوده‌اند. معروف است که تولستوی هفت بار این اثر را بازنویسی کرده است. با این حال برخی معتقدند حداقل بحث‌هایی را که تولستوی گاهی در مقدمۀ برخی از بخش‌های رمان کرده است و ربطی به داستان رمان ندارد می‌توان به راحتی از رمان حذف کرد.به علاوه بیشتر خوانندگان از زیادی شخصیت‌های رمان و اینکه نمی‌توانند به سادگی آنها را به ذهن بسپارند گلایه می‎کنند. اما برای راحتی خیال آنها هنگام رمان‌خوانی باید گفت که جنگ و صلح عمدتاً دربارۀ پنج خانوادۀ روسی و تعداد زیادی شخصیت‌های منفرد است. این خانواده‎ها و فرزندانشان به شرح زیر هستند: